W tym miesiącu mijają dwa lata, odkąd zacząłem wspierać ludzi w zdrowieniu po lekach psychiatrycznych. Przez ten czas wiele się nauczyłem i popełniłem sporo błędów, które okazały się niezwykle cennym doświadczeniem. W tym artykule chcę podzielić się niektórymi wnioskami. Pomaganie innym w trudnym procesie odstawiania leków psychiatrycznych i zdrowienia to nie tylko wiedza teoretyczna, ale też głęboka lekcja pokory, empatii i cierpliwości.
Wiele z opisanych tu osób zmagało się z przewlekłym zespołem odstawiennym, a niektórym mówiono, że ich objawy to nawrót. Różnicę wyjaśnia tekst o tym, jak odróżnić zespół odstawienny od nawrotu.
„Mój przypadek jest inny”
To chyba najczęstsze zdanie, jakie słyszę podczas sesji. Z jednej strony jest w nim dużo prawdy. Każda osoba odstawiająca leki psychiatryczne idzie własną, niepowtarzalną drogą. Nie ma „idealnego” planu, który działa dla wszystkich. Ludzie różnią się doświadczeniami, objawami, reakcjami na redukcje dawki i czasem potrzebnym na adaptację.
Z drugiej strony na początku zdrowienia wiele osób jest przekonanych, że ich przypadek jest inny w jeden konkretny sposób: wierzą, że jest tak ciężki, że nie mają szans na wyzdrowienie. To przekonanie tworzy bariery w zdrowieniu.
Kluczem do sukcesu jest elastyczność: dopasowanie wsparcia do potrzeb danej osoby, wysłuchanie jej obaw i zauważanie subtelnych zmian w jej samopoczuciu.
Cierpliwość jest najważniejsza
Zarówno dla osoby odstawiającej leki, jak i dla tej, która ją wspiera, cierpliwość jest absolutnie niezbędna. Odstawianie i zdrowienie może trwać wiele miesięcy, a nawet lat. Postępy są często powolne i nieliniowe, według wzorca „fal i okien” (waves and windows). Ludzie mogą tracić zapał, gdy efekty nie przychodzą szybko.
Tu nie ma szybkich rozwiązań. Przez tę trudną drogę pomagają przejść cierpliwość, stała obserwacja i małe kroki ku poprawie.
Długotrwałe nie znaczy trwałe
Wiele osób zmagających się z przewlekłym zespołem odstawiennym po antydepresantach ma silne, długotrwałe objawy, które mogą trwać miesiącami, a nawet latami. W takim stanie psychicznym łatwo nabrać przekonania, że objawy są nieodwracalne. Osoby z takimi skutkami jak PSSD (Post-SSRI Sexual Dysfunction, czyli zaburzenia seksualne po SSRI), przewlekły lęk, derealizacja czy problemy z koncentracją często zaczynają wierzyć, że ich stan nigdy się nie poprawi.
To przekonanie często wzmacnia brak wyraźnego wsparcia ze strony systemu ochrony zdrowia, a także kontakty z innymi osobami w podobnej sytuacji, które również nie zauważyły poprawy. Niestety takie myślenie może prowadzić do pogorszenia zdrowia psychicznego, rezygnacji z dalszego leczenia i izolacji społecznej.
Choć objawy mogą utrzymywać się długo, nie oznacza to, że są trwałe. Neurobiologiczna adaptacja organizmu po odstawieniu leków psychiatrycznych może trwać wiele miesięcy, a poprawa często przychodzi stopniowo, czasem niespodziewanie.
W rozmowach z osobami, z którymi pracuję, często słyszę takie zdania: „To jest trwałe”, „Nigdy z tego nie wyjdę”, „Jestem wyjątkowym przypadkiem, bo »x« odróżnia mnie od wszystkich, którzy wyzdrowieli”, „Oszaleję, umrę z bezsenności, wyląduję na oddziale psychiatrycznym, dostanę psychozy” i inne czarne scenariusze, które sobie wyobrażamy.
Traktuję te wyrazy beznadziei jak przerażające „śmieci umysłu”, które należy uznać za jeden z objawów odstawienia, tak samo jak fizyczne objawy w postaci bólu mięśni czy pieczenia w rękach.
Odstawienie to nie tylko ciało
Wiele osób zakłada, że najtrudniejsze w przewlekłym zespole odstawiennym będą objawy fizyczne: bóle głowy, zawroty, bezsenność czy problemy trawienne. Z mojego doświadczenia wynika jednak, że trudności emocjonalne i psychiczne są często równie ciężkie, jeśli nie cięższe.
Zmiany związane z rozregulowaniem układu autonomicznego, PSSD czy samym procesem odstawiania mogą wpływać na to, jak radzimy sobie ze stresem, emocjami i lękiem. Wiele osób doświadcza powrotu objawów depresyjnych lub lękowych, które wcześniej były przytłumione przez leki, a teraz nasila je odstawienie, albo zupełnie nowej depresji czy lęku, których nigdy nie miały przed przyjmowaniem leków.
Ruch (nawet zwykły spacer) pomaga radzić sobie z tymi uczuciami, ale na początku procesu próba kompensowania ich ruchem bywa prawie niemożliwa z powodu mocno obniżonej motywacji i swego rodzaju „żałoby”, której doświadcza wiele osób, czyli poczucia, że ich stan jest trwały. Dlatego wsparcie emocjonalne i psychiczne jest w tym czasie tak samo ważne jak wsparcie fizyczne.
Często spotykałem osoby, które czuły wstyd lub winę, bo uważały, że nie radzą sobie „wystarczająco dobrze”. Z czasem zrozumiałem, że najważniejsze, co mogę dać, to akceptacja bez oceniania. Dopiero wtedy ktoś może poczuć się na tyle bezpiecznie, żeby otworzyć się na wsparcie.
Znaczenie wspólnoty
Wiele osób, z którymi pracowałem, przekonało się, że poczucie wspólnoty jest niezwykle ważne. Pomoc nie musi pochodzić wyłącznie od specjalistów. Wsparcie od innych, którzy przeszli przez podobne doświadczenia, może być bezcenne. Świadomość, że nie jesteś sam w tym trudnym procesie, ma ogromną moc. Dzielenie się lękami, sukcesami i porażkami pomaga budować siłę i przypomina, że w tym, przez co się przechodzi, nie ma nic wstydliwego.
Trzeba jednak zachować ostrożność wobec grup wsparcia bez moderacji, bo poziom sceptycyzmu i desperacji w niektórych z nich może czasem dać efekt odwrotny od zamierzonego. Warto pamiętać, że takie grupy tworzą ludzie o różnym pochodzeniu, z całego świata, z różnymi doświadczeniami, a wielu z nich samo jest w trakcie odstawienia lub stopniowej redukcji dawki. To może być miecz obosieczny.
Kontakt z treściami, które wywołują stres albo nasilają lęk, może źle wpływać na samopoczucie i nas przestraszyć. Te grupy naprawdę mogą ratować życie i są niezbędne, żeby zrozumieć złożoność procesu odstawiania leków. Niektóre z nich mogą jednak niestety wywoływać strach, który jeszcze bardziej utrudnia zdrowienie.
Pamiętam, jak sam wpadłem w spiralę pesymizmu i przekonania, że mój stan jest trwały, co wzmacniały rozmowy z innymi cierpiącymi osobami. Z perspektywy czasu widzę, że byłem jedną z najbardziej pesymistycznych osób w społeczności odstawiających leki, kimś, z kim dziś na pewno nie chciałbym mieć kontaktu.
Warto też wspomnieć o toksycznej pozytywności i negatywności. Żadna z nich nie pomaga w procesie odstawiania leków psychotropowych. Tak jak starannie wybieramy, co jemy i z kim spędzamy czas, gdy mamy taką możliwość, tak samo musimy chronić swój umysł przed utratą skupienia i nadziei.
Znaczenie edukacji i informacji
Osoby przechodzące przez odstawienie muszą mieć dostęp do rzetelnych, jasnych informacji. Często spotykam ludzi, którzy nie mieli pojęcia, czego się spodziewać ani co może się dziać z ich ciałem i umysłem w tym procesie.
Zrozumienie, że objawy są normalną częścią odstawienia, i poznanie narzędzi oraz sposobów radzenia sobie daje ludziom większe poczucie kontroli i zmniejsza strach. Wiedza o mechanizmach odstawienia może dodać sił i sprawić, że ludzie czują się mniej samotni.
Czasem osoby, które decydują się na odstawianie, nadal mocno trzymają się biomedycznego modelu psychiatrii i (nieudowodnionej naukowo) teorii „nierównowagi chemicznej”. Często polecam wtedy książkę Anatomy of an Epidemic, żeby pokazać inne spojrzenie na trudności, z którymi się mierzą.
Mimo rosnącej świadomości problemu nadmiernego przepisywania leków wiele osób wciąż nie dostaje odpowiedniego wsparcia w odstawianiu. Często spotykają się z niezrozumieniem lekarzy lub terapeutów, którzy traktują odstawienie jako coś krótkotrwałego lub nieistotnego. Zmiana tego sposobu myślenia w systemie ochrony zdrowia to wciąż duże wyzwanie, które wymaga szerokiej edukacji i zmiany podejścia.
Znaczenie planu zdrowienia
Moim zdaniem podstawą skutecznego wsparcia jest stworzenie indywidualnego planu zdrowienia. Żaden proces nie jest taki sam, dlatego kluczowe jest dopasowanie planu odstawiania do osoby, jej historii, objawów i potrzeb. Wymaga to czasu, elastyczności i gotowości do długoterminowej pracy. Każdy zaczyna z innego miejsca i na początku może potrzebować czegoś zupełnie innego niż ktoś inny.
Odstawiania leków i zdrowienia z przewlekłych objawów odstawiennych nie da się przyspieszyć. Wymaga to cierpliwości i gotowości, by przyjąć, że może potrwać dłużej, niż początkowo zakładano. Często okazuje się, że najskuteczniejsze jest danie sobie czasu na przepracowanie doświadczeń i dostosowywanie działań do zmieniającego się stanu.
Dlatego elastyczność planu zdrowienia jest niezwykle ważna. To, co działa na początku procesu, może się zmienić, a reakcje organizmu mogą być różne w zależności od etapu odstawienia.
Czego nauczyła mnie ta praca
Wspieranie ludzi w odstawianiu leków psychiatrycznych i zdrowieniu poszerzyło moją wiedzę z biologii, psychologii i psychoterapii, ale co ważniejsze, nauczyło mnie, jak niezwykła jest ludzka zdolność do odporności i powrotu do zdrowia.
Ten proces nie przebiega jedną drogą. Opiera się na zaufaniu, cierpliwości i wzajemnym szacunku. Każdy, kto wyrusza w tę drogę, zasługuje na wsparcie z empatią, a nie z oceną. Każda historia jest wyjątkowa i każdy człowiek zasługuje na szansę na zdrowie i spokój.
Metodę, z której korzystała większość z nich, opisuje poradnik o taperingu hiperbolicznym, a o ludzkiej stronie tego procesu przeczytasz w tekście o tym, dlaczego wsparcie jest ważne podczas odstawiania. Zobacz też, jak wygląda indywidualne wsparcie w odstawianiu.
Źródła i dalsza lektura
- Framer A. What I have learnt from helping thousands of people taper off antidepressants and other psychotropic medications. Therapeutic Advances in Psychopharmacology, 2021.
- Horowitz MA, Taylor D. Tapering of SSRI treatment to mitigate withdrawal symptoms. The Lancet Psychiatry, 2019.
- Hengartner MP, et al. Protracted withdrawal syndrome after stopping antidepressants: a descriptive quantitative analysis of consumer narratives from a large internet forum. Therapeutic Advances in Psychopharmacology, 2020.
- Davies J, Read J. A systematic review into the incidence, severity and duration of antidepressant withdrawal effects: are guidelines evidence-based? Addictive Behaviors, 2019.
